دوشنبه 23 شهریور1388

واژگان ماه

آیا کاربرد "می‌باشد" در نگارش فارسی نادرست است؟ برای پاسخ به این پرسش نظر شما را به گزیده‌های زیر جلب می‌کنم:

فرهنگ درست نویسی سخن

می‌باشد: کاربرد فعل "می‌باشد" در نوشتارهای فارسی تقریباً تازه است و با گسترش مکاتبه‌های اداری، رواج یافته است. در متون معتبر قدیمی به ندرت از این فعل استفاده شده است. در زبان گفتار نیز به کار نمی‌رود. در زبان معیار بهتر است به جای آن از مصدرهای «استیدن و هستیدن» استفاده کنیم. یا لااقل از به کاربردن آن به‌طور زیاد و در مواقع غیر ضروری پرهیز نماییم:

نمونه‌ی غیرمعیار: این در مخصوص ورود کارمندان می‌باشد.

نمونه‌ی معیار: این در مخصوص ورود کارمندان است.

غلط ننویسیم، ابوالحسن نجفی

می‌باشد     بعضی از فضلا معتقدند که در نوشته‌های معتبر فارسی هرگز "می‌باشد" به جای "است" به کار نرفته و بنابراین استعمال آن غلط است. این حکم درست نیست. البته موارد استعمال "می‌باشد" به نسبت "است" بسیار اندک است، ولی بزرگان شعر و نثر فارسی گاه‌گاه آن را به جای این به کار برده‌اند: «چون بوعلی درآمد، شیخ گفت: ما را اندیشه‌ی زیارت می‌باشد. بوعلی گفت: ما در خدمت می‌باشیم» (اسرار التوحید، ۲۱۰)؛ «مرا آرزو می‌باشد که امروز دعوت او آشکار کنم، فامّا می‌اندیشم که خصمان بیدار شوند و کیدها سازند» (گزیده‌ی جوامع الحکایات، ۳۰)؛ «بعضی را در اوّل عمر، مال و جاه می‌باشد و در آخر عمر، مال و جاه نمی‌باشد» (کتاب الانسان الکامل، ۲۰۸)؛

                                                     ترا خود یک زمان با ما سر  ِ صحرا نمی‌باشد

چو خورشیدت سر  ِ رفتن بجز تنها نمی‌باشد  (سعدی، غزلیات)

با این همه، به دو دلیل بهتر است که از استعمال "می‌باشد" به جای "است" خودداری شود. اولاً "می‌باشد" و دیگر صیغه‌های "باشیدن" در گفتار عادی مردم رایج نیست و البته زبان نوشتار، خاصه در مواردی که با مصطلحات علمی و فنی و مفاهیم تخیّلی و استعاری سروکار ندارد، هرچه به زبان روزمره نزدیک‌تر باشد بهتر است (حتی می‌توان گفت که یکی از وظایف اهل قلم این است که فاصله‌ی میان زبان گفتار و زبان نوشتار را تا جایی که لطمه به دقایق و ظرایف اندیشه نزند کمتر کنند.) ثانیاً "می‌باشد"، به عنوان فعل اسنادی، هیچ فرقی با "است" ندارد و بنابراین نیازی نیست که جانشین آن شود مگر برای احتراز از تکرار، ولی تکرار فعل را لزوماً نباید از عیوب نگارش دانست (¬ تکرار فعل). وانگهی چه لزومی هست که مثلاً به جای این جمله: «خانه‌ی من در کوچه‌ی هفدهم است»، بگوییم: «خانه‌ی من در کوچه‌ی هفدهم می‌باشد؟»

نکته‌های ویرایش، علی صلح‌جو

توجه شما را به گزیده‌ی زیر از "نکته‌های ویرایش" که در آن‌ نویسنده از «می‌باشد» استفاده کرده جلب می‌کنم:

ـ آقای احمدی، یکی از اعضای سازمان گوگلان، که این روزها شهرت بین‌المللی کسب کرده است، می‌باشد.

به این ترتیب، به نظر می‌رسد که «می‌باشد» نیز کاملاً بی‌فایده نیست. (صفحه ۱۱۴)

پاسخ پرسش ابتدای متن:  کاربرد "می‌باشد" نادرست نیست، اما بهتر است به جز در موارد احتراز از تکرار فعل "است" از کاربرد "می‌باشد" خودداری کنید.